De zaak Zjivago

17 Okt

Recensie van het boek ‘De zaak Zjivago’ (Peter Finn & Petra Couvée) voor de Leeswolf

In de Sovjetunie was Boris Pasternak lange tijd een populair en gerespecteerd schrijver. Pasternak telefoneerde met Stalin, ontmoette Trotsky en werd door zijn lezers aanbeden. Dat veranderde in de herfst van 1958, toen Pasternak onder druk van de Sovjetautoriteiten de Nobelprijs voor Literatuur weigerde. Een jaar voordien was immers zijn boek ‘Dokter Zjivago’ uitgekomen – ondanks een publicatieverbod in de Sovjetunie.

zaak zDe roman vertelt de lotgevallen van de jonge dokter-dichter Joeri Zjivago tijdens en na de Russische Revolutie van 1917. De sovjets catalogeerden ‘Dokter Zjivago’ als ‘anti-sovjet’. Een rapport voor het politbureau omschreef Pasternak als “een jood zonder partijkaart” en een “bourgeois individualist”. Volgens de censuurdienst verkondigde Pasternak in het boek dat “de Oktoberrevolutie, de Burgeroorlog en de daarmee samenhangende sociale omwenteling de mensen niets heeft gebracht dan lijden en de Russische intelligentsia heeft vernietigd, zowel lichamelijk als moreel.”

Terwijl ‘Dokter Zjivago’ eigenlijk een liefdesverhaal is, groeide de publicatie van het boek uit tot een ware triller. Via een Italiaanse communist die in Moskou werkte, verzeilde het manuscript bij de rijke uitgever Giangiacomo Feltrinelli, die meteen enthousiast raakte. Ook de CIA zag meteen het potentieel van de roman in: de inlichtingendienst wilde de communistische vijand ook op cultureel vlak bestrijden door de hele wereldbevolking kennis te laten maken met een in de Sovjetunie verboden boek. De CIA richtte daartoe een eigen culturele afdeling op, die via allerlei tussenpersonen het boek liet publiceren bij een Nederlandse uitgeverij, zonder dat duidelijk mocht zijn dat de CIA achter de uitgave zat.

‘Dokter Zjivago’ kende zijn première op de Wereldtentoonstelling in Brussel in 1958, waar bezoekers uit de Sovjet-Unie in het paviljoen van het Vaticaan een mooie Russische editie van het boek in de handen gestopt kregen. Later werd het boek ook via westerse toeristen, Russische orkestleden en verstopt in conservenblikken en dozen maandverband naar Rusland gesmokkeld, waar studenten en intelligentsia het voor de prijs van een weekloon doorverkochten.

Oud-Moskou-correspondent Peter Finn en de Nederlandse slaviste Petra Couvée, reconstrueren in ‘De zaak Zjivago: Het Kremlin, de CIA en de strijd om een verboden boek’ minutieus hoe ‘Dokter Zjivago’ in volle Koude Oorlog op waanzinnig chaotische wijze uitgegeven en verspreid raakte. Het middelste deel van ‘De zaak Zjivago’ is een thriller van formaat met hoofdrollen voor de verschillende geheime diensten.

De trage aanloop, de lange epiloog, de beschrijvingen van Pasternaks talrijke amoureuze escapades, de bladzijdenlange recensies van Dokter Zjivago en de uitgebreide medische bulletins van Pasternak halen de aandacht van het eigenlijk Koudeoorlog-verhaal enigszins weg. Ook willen de auteurs door irrelevante details te vaak hun buitengewoon diepgaande opzoekingswerk onderstrepen.

Door die recherche slagen de auteurs er weliswaar in om de figuur Pasternak zeer treffend te karakteriseren. Zo blijkt Pasternak ondanks alle intimidaties aan de lopende band journalisten in zijn schrijverswoning te ontvangen. Tegelijkertijd durft hij een erg grote bek opzetten tegenover de Sovjetfunctionarissen (“Wilt u zo vriendelijk zijn dat toontje te laten varen? Zo praat u niet tegen me”).

Nederlandse lezers zullen versteld staan van de rol van de voormalige Nederlandse geheime dienst BVD, Belgen van het belang van de Expo in Brussel en katholieken van de rol van het Vaticaan. Literatuurliefhebbers kunnen in elk geval genieten van de gedichten van Pasternak. Maar wie vooraf Dokter Zjivago heeft gelezen, kan ‘De zaak Zjivago’ misschien wel het meest smaken.

*** goed

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: