Erststimme, Zweitstimme: Hoe werkt het Duitse kiessysteem?

19 sep

Een licht gewijzigde versie van dit artikel verscheen eerder op de nieuwswebsite Apache.

De theorie:

Heinz is een 60-jarige loodgieter uit Bonn. Elke vier jaar kiest Heinz samen met zijn landgenoten een nieuw federaal parlement. Hij beschikt daarbij over twee stemmen. Zijn eerste stem (ERSTSTIMME) geeft Heinz aan een PERSOON in zijn KIESKRING Bonn. De kandidaat die in Bonn de meeste Erststimmen haalt, wint het lokale ‘directmandaat’. De winnaar mag de inwoners van Bonn vertegenwoordigen in het federale parlement.

Met de tweede stem (ZWEITSTIMME) kiest Heinz een PARTIJ in Noordrijn-Westfalen, de DEELSTAAT waar hij woont. Op basis van het aantal Zweitstimmen krijgt elke partij in Noordrijn-Westfalen een aantal zetels toebedeeld. Die ‘lijstmandaten’ worden verdeeld onder politici die op de partijlijst in Noordrijn-Westfalen staan. Zweitstimmen zijn zeer belangrijk omdat ze bepalen hoeveel zetels elke partij in het federale parlement krijgt. Wanneer de Duitse Ivan De Vadder op de verkiezingsavond de procentuele resultaten per partij bekendmaakt, spreekt hij over de Zweitstimmen.

wahlsystem

Het aantal zetels in het Duitse parlement ligt niet op voorhand vast. In principe zijn er 598 federale parlementsleden. 299 politici vertegenwoordigen evenveel kieskringen. Daarnaast komen 299 personen via de Zweitstimmen met een lijstmandaat in het parlement. Via een ingewikkeld systeem van ‘overhangmandaten’ en ‘vereffeningsmandaten’ kunnen daar nog zetels bijkomen. Die extra zetels worden gecreëerd wanneer een partij meer directmandaten verovert dan het aantal waarop ze volgens het aantal Zweitstimmen eigenlijk recht heeft.

Verder geldt in Duitsland een nationale kiesdrempel van 5%. Partijen moeten in heel Duitsland samengeteld 5% van de Zweitstimmen halen. De Piratenpartij raakt dus niet in het parlement als ze in Noordrijn-Westfalen 10% van de stemmen haalt maar landelijk op 4% blijft steken.

Voorbeeld:

De SPD haalt in de deelstaat Noordrijn-Westfalen 25% van de Zweitstimmen. Dat resultaat komt overeen met pakweg 16 zetels. Dit aantal zetels wordt verminderd met het aantal directmandaten die de partij via de Erststimmen haalt. Wanneer 4 SPD’ers in Noordrijn-Westfalen een directmandaat winnen, heeft de SPD nog 12 zetels op overschot (16 minus 4). Die 12 zetels gaan dan naar de eerste 12 personen op de SPD-lijst in de deelstaat. Mocht de SPD in Noordrijn-Westfalen 20 directmandaten binnenhaalt (meer dan 16), ontstaan extra overhangmandaten en vereffeningsmandaten.

Opgelet:

Nationale ‘lijsttrekkers’ bestaan niet. Wie in Berlijn woont, kan zijn Erststimme niet aan Peer Steinbrück (SPD) geven omdat die in de kieskring Mettmann-1 in Noordrijn-Westfalen opkomt (hoewel hij woont in Bonn, de kieskring van Heinz). Steinbrück kan zowel in zijn kieskring (voor een directmandaat) als in zijn deelstaat (voor een lijstmandaat) kandideren. Wanneer de SPD’er niet direct verkozen raakt in Mettmann-1, belandt hij als nummer één op de SPD-lijst van Noordrijn-Westfalen niettemin in het parlement. Die kans is reëel: in 2009 haalde de CDU-kandidaat in Mettmann-1 44,5% van de Erststimmen, bijna 11% meer dan Steinbrück. Erststimme en Zweitstimme hoeven trouwens niet naar dezelfde partij te gaan. Kameraad Heinz kan zijn Erststimme aan de lokale SPD-kandidaat en zijn Zweitstimme aan de groene partijlijst geven.

sitzverteilung BTDe praktijk:

CDU/CSU – Christendemocraten – 237 zetels (in 2009)

De CDU van bondskanselier Merkel staat in veel landelijke kieskringen bijzonder sterk. De christendemocraten bezitten bijna alleen directmandaten (211). Slechts 26 CDU-parlementsleden komen via de Zweitstimmen in het parlement. Een aanzienlijk deel (45) van de christendemocratische parlementsleden woont in de deelstaat Beieren. Daar haalt de CSU, de zusterpartij van de CDU, in élke kieskring het directmandaat. In Kulmbach boekte Karl-Theodor zu Guttenberg in 2009 het beste resultaat van heel Duitsland: 68,1% van de kiezers gaf zijn Erststimme aan de voormalige defensieminister. In kieskringen zoals Kulmbach ligt de winnaar van het directmandaat op voorhand vast. In dat geval is de interne voorverkiezing, waarbij de CSU-leden hun kandidaat voor het directmandaat aanwijzen, belangrijker dan de eigenlijke stembusslag. Dat betekent niet dat de andere partijen geen campagne voeren in zo’n christendemocratisch ‘bolwerk’. Zweitstimmen kunnen partijen namelijk overal winnen.

IMG_3796SPD – Sociaaldemocraten – 146 zetels

Bij de SPD bestaat een evenwichtige verdeling tussen het aantal directmandaten (64) en het aantal lijstmandaten (82). In bepaalde stedelijke kieskringen ligt het resultaat van de SPD zeer dicht bij dat van de andere partijen. In Darmstadt (Hessen) haalde de SPD-kandidaat in 2009 het directmandaat met 45(!) Erststimmen voorsprong op de CDU. In Potsdam (Brandenburg) kreeg de SPD-kandidaat 28,7% van de Erststimmen, amper 0,1% meer dan zijn communistische concurrent van die Linke, terwijl de CDU ook nog 24% haalde. De partijen zorgen ervoor dat hun nationale boegbeelden zeker in dergelijke spannende kieskringen hun opwachting maken.

IMG_3799FDP – Liberalen – 93 zetels

De FDP heeft geen enkel directmandaat. Alle 93 liberale parlementsleden komen via de partijlijst in het parlement. De FDP zet deze keer alles in op de deelstaat Noordrijn-Westfalen, de heimat van een aantal bekende liberale politici. Bijna de helft (145) van de kieskringen ligt namelijk geconcentreerd in drie deelstaten: Noordrijn-Westfalen, Beieren en Baden-Württemberg (Stuttgart). Wanneer de FDP in Noordrijn-Westfalen goed scoort, levert dat dus veel meer zetels op dan in een kleine deelstaat als Bremen, waar amper 2 directmandaten te verdelen zijn.

In 2009 haalde de FDP met 14,6% van de Zweitstimmen een uitstekende score. Door de zwakke prestaties in de regering-Merkel is de kans groot dat de partij deze keer sterk terugvalt. De vrees bestaat zelfs dat de liberalen de kiesdrempel van 5% niet halen, waardoor de regeringspartij meteen uit het parlement zou tuimelen. Dat was al het geval bij de regionale verkiezingen in Beieren dit weekend. Daarom hoopt de FDP dat conservatieve kiezers hun Erststimme aan de CDU maar hun Zweitstimme aan de FDP geven. Op die manier kunnen de kiezers een conservatieve coalitie van CDU en FDP opnieuw mogelijk maken. De strategie houdt evenwel risico’s in. Bij de regionale verkiezingen in Nedersaksen eerder dit jaar zorgen ‘leenstemmen’ van CDU-sympathisanten aan de FDP ervoor dat de FDP een onverhoopt goed en de CDU een onverhoopt slecht resultaat behaalde. Daarom schrijft de CDU nu duidelijk op haar verkiezingsaffiches: ‘beide stemmen CDU!’.

Die Linke – Communisten – 76 zetels

De Linke haalt in het voormalige Oost-Duitsland traditioneel heel wat directmandaten (16). De 60 andere parlementsleden hebben een lijstmandaat, meestal behaald in de ‘nieuwe’ Oost-Duitse deelstaten.

IMG_3751Die Grünen – Groenen – 68 zetels

De Duitse groenen halen welgeteld 1 directmandaat. In de alternatieve Berlijnse kieskring Friedrichshain-Kreuzberg won de populaire Hans-Christian Ströbele al drie keer na elkaar het directmandaat, in 2009 met 46,7% van de Erststimmen. Alle andere 67 groenen komen via de Zweitstimmen in het parlement. Voor groene, maar evengoed voor liberale politici is het dus cruciaal om een goede plek op de partijlijst te bemachtigen.

IMG_3674Toch hopen de groenen om zondag een paar extra directmandaten te winnen. Vroeger adviseerden de groenen hun kiezers vaak om de Erststimme aan de SPD-kandidaat te geven. De groene directkandidaten waren meestal toch kansloos. Die situatie is nu veranderd omdat de groenen in onder meer Zuid-Duitsland en Berlijn behoorlijk sterk staan. In de welvarende stad Stuttgart wil de groene partijvoorzitter Cem Özdemir bijvoorbeeld het directmandaat winnen. Daarvoor moet hij een achterstand van 4,5% op de lokale CDU-kandidaat goedmaken. Wanneer linkse kiezers hun Erststimmen verdelen onder de rode en de groene kandidaat, komt dat de plaatselijke CDU’er natuurlijk bijzonder goed uit…

Eén reactie to “Erststimme, Zweitstimme: Hoe werkt het Duitse kiessysteem?”

Trackbacks/Pingbacks

  1. Berlijn stemt historisch | Brüxels - 23/09/2013

    […] Duitsland is een groot Zwarte Woud geworden. De lokale kandidaat van Angela Merkels CDU (voor alle zekerheid: in het zwart) haalde in bijna alle 299 kieskringen het grootste aantal ‘Erststimmen‘. […]

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: